Aleksander Tansman, Zakład fotograficzny Alban Paris, 1932 r. / domena publiczna; źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Aleksander Tansman

(11.06.1897 – 15.11.1986) kompozytor i pianista urodzony w Łodzi, zmarły w Paryżu. W latach 1908-14 studiował w Konserwatorium w Łodzi grę na fortepianie u Wojciecha Gawrońskiego. Następnie od 1915 uczęszczał na studia prawnicze na Uniwersytet Warszawski, które ukończył w 1918. Równolegle pobierał lekcje kontrapunktu u Piotra Rytla oraz konsultacje w zakresie kompozycji u Henryka Melcera-Szczawińskiego. W 1919 przystąpił do konkursu kompozytorskiego, ogłoszonego przez Polski Klub Artystyczny w Warszawie, podczas którego odniósł swój pierwszy wielki sukces - zdobył aż trzy nagrody: I nagrodę za "Romans" na skrzypce i fortepian (1918-19), nagrodę za "Impresję" na fortepian (1918-19) oraz wyróżnienie za "Preludium H-dur" na fortepian (1918-19). Pomimo widocznych dowodów uznania jego twórczości, krytycy muzyczni nie byli do niego nastawieni zbyt przychylnie.

W tym samym roku Aleksander Tansman zdecydował się wyjechać z Polski i osiedlił się w Paryżu. Zadebiutował tam w dniu 17 lutego 1920, dając recital solowy i wykonując własne kompozycje. Podczas pobytu w stolicy Francji poznał wiele osobistości życia muzycznego, m.in. Maurice'a Ravela, Alberta Roussela, Artura Honeggera, Dariusa Milhaud, Andrésa Segovię i Igora Strawińskiego. Był honorowym członkiem Stowarzyszenia Młodych Muzyków Polaków w Paryżu. Jako pianista i kompozytor wyjeżdżał na koncerty do wielu krajów Europy, Stanów Zjednoczonych, Ameryki Południowej i na Daleki Wschód. W 1927 i ponownie w 1929 odbył tournée koncertowe po Stanach Zjednoczonych. Podczas pobytu w Ameryce poznał Charlie Chaplina i George'a Gershwina. Jego utwory były wykonywane przez najlepsze orkiestry, m.in. The Boston Symphony Orchestra pod dyrekcją Siergieja Kusewickiego, The Philharmonic-Symphony Society of New York pod batutą Arturo Toscaniniego oraz The Philadelphia Orchestra pod kierownictwem Leopolda Stokowskiego. W sezonie artystycznym 1932-33 odbył tournée dookoła świata - z Ameryki poprzez Hawaje, Japonię, Chiny, Filipiny, Singapur, Indonezję, Malaje, Cejlon, Indie, Egipt, Izrael aż do Grecji. W czasie pobytu w Japonii został odznaczony Złotym Medalem Jiji-Shimpo w uznaniu wybitnych zasług dla sztuki światowej, a także przyznano mu członkostwo honorowe Towarzystwa Cesarskiej Akademii Muzycznej w Tokio. W Indiach miał zaszczyt być gościem Mahatmy Gandhiego. W 1933, w dowód uznania za odbytą podróż, podczas której propagował swoją twórczość, otrzymał dyplom honorowego członka Klubu Marco Polo. W latach 30. oprócz działalności koncertowej często pełnił funkcję członka jury w konkursach kompozytorskich i wykonawczych, m.in. Konkursu Pianistycznego Conservatoire w Paryżu (1936) i Konkursu Skrzypcowego Królowej Elżbiety w Brukseli (1937). W 1938 przyjął obywatelstwo francuskie.

Po wybuchu II wojny światowej, dzięki pomocy Charlie Chaplina, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. W 1941 osiedlił się w Los Angeles. Zajmował się tam komponowaniem przede wszystkim muzyki filmowej. Spotykał się z innymi kompozytorami - Dariusem Milhaudem, Bélą Bartókiem, Arnoldem Schönbergiem i Igorem Strawińskim. Przyjaźń z ostatnim z nich zaowocowała napisaniem biografii kompozytora pt. "Igor Strawiński" (Paryż 1948). Do Paryża Aleksander Tansman powrócił dopiero w 1946, jako znany kompozytor o ustalonej pozycji w świecie muzycznym. Jego utwory rozbrzmiewały w wielu salach koncertowych Francji, a także Brukseli, Genewy, Londynu, Rzymu, Amsterdamu, Oslo, Sztokholmu. Po wojnie pisał dużo muzyki "użytkowej" - do spektakli teatralnych i słuchowisk radiowych. W 1952 po śmierci żony - Colette Cras-Tansman - stał się jedynym opiekunem córek - Mireille i Marianne. Z racji obowiązków rodzinnych ograniczył swoje podróże koncertowe, m.in. zrezygnował z tournée do Stanów Zjednoczonych i Ameryki Południowej.

Został uhonorowany członkostwem belgijskiej Académie Royale (1977), Odznaką za Zasługi dla Kultury Polskiej przyznaną przez Ministra Kultury i Sztuki (1983) oraz odznaczeniem Komandoria Orderu Sztuk i Nauk nadanym przez Ministra Kultury Republiki Francuskiej. W 1983, na wniosek Tadeusza Kaczyńskiego, Związek Kompozytorów Polskich przyznał mu status członka honorowego, a Akademia Muzyczna w Łodzi - doktorat honoris causa.

Aleksander Tansman został pochowany w Paryżu na cmentarzu Saint-Mondé.

 

Źródło biogramuwww.culture.pl, Małgorzata Kosińska, Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, czerwiec 2002. 

Utwory Kameralne

  • Alla polacca na altówkę i fortepian, 1985 Kup

  • Carnival suite na 2 fortepiany lub na orkiestrę dętą, 1942, fragmenty muzyki z „Flesh and Fantasy"; wersja oryginalna- na orkiestrę (1941 / 1942)

  • Concertino na flet, orkiestrę smyczkową i fortepian, 1968

  • Concertino na obój, klarnet i orkiestrę smyczkową, 1952 Kup

  • Divertimento na orkiestrę kameralną, 1944 Kup

    Opis:

    Uwagi: druga wersja na zespół instrumentalny (1944); obsada: 2 flety, obój, klarnet, fagot, róg, trąbka, perkusja, fortepian, instrumenty smyczkowe

  • 2 Elegie na orkiestrę kameralną, 1948 – 1951 Kup

  • Fantaisie na wiolonczelę z orkiestrą lub fortepianem, 1931 Kup

  • Fantaisie na skrzypce i fortepian, 1961 Kup

  • 4 Impressions na oktet dęty, 1945

  • Introduction et Danse gitane na orkiestrę kameralną, 1946

  • I Kwartet smyczkowy, 1917

  • II Kwartet smyczkowy, 1922 Kup

  • III Kwartet smyczkowy, 1925 Kup

  • IV Kwartet smyczkowy, 1935 Kup

  • V Kwartet smyczkowy, 1940 Kup

  • VI Kwartet smyczkowy, 1944 Kup

  • VII Kwartet smyczkowy „Musique à cordes”, 1947 – 1948 Kup

  • VIII Kwartet smyczkowy, 1956 Kup

  • La danse de la sorcière na kwintet dęty i fortepian lub na 2 fortepiany, 1923 – 1924 Kup

    Opis:

    Uwagi: fragment z planowanego, ale nieskomponowanego baletu Le jardin du paradis; pierwsza wersja na orkiestrę (brak informacji o dacie powstania)

  • La sulamite na orkiestrę kameralną, 1946

  • Le cantique des cantiques na orkiestrę kameralną, 1946

  • II Mała suita z filmu „Flesh and Fantasy" na kwartet lub orkiestrę smyczkową, 1943

  • Miniatures pour trio de cuivre, 1976 Kup

  • 2 Mouvements na kwartet wiolonczelowy, 1935 Kup

  • 6 Mouvements na orkiestrę smyczkową, 1962 – 1963 Kup

  • Musica a cinque na kwartet smyczkowy i fortepian, 1955 Kup

  • Musique à six na klarnet, kwartet smyczkowy i fortepian, 1977 Kup

  • Musique pour clarinette et quatuor à cordes, 1982 Kup

  • Partita na orkiestrę smyczkową, 1933

  • Partita na wiolonczelę i fortepian, 1955 – 1956 Kup

  • 3 Pièces na klarnet, harfę i kwartet smyczkowy, 1970

  • 5 Pièces na skrzypce i fortepian lub z akompaniamentem małej orkiestry, 1930 Kup

  • 2 Pièces na wiolonczelę i fortepian, 1931 Kup

  • Romans na skrzypce i fortepian, 1918 Wypożycz

  • Sekstet smyczkowy, 1940 Kup

  • Septet na flet, obój, klarnet, fagot, trąbkę, altówkę i wiolonczelę, 1932 Kup

  • Serenada na skrzypce, wiolonczelę i fortepian, 1928

  • Serenada nr 2 na skrzypce, altówkę i wiolonczelę, 1937 Kup

  • Serenada nr 3 na 2 fortepiany, 1943 Kup

    Opis:

    Uwagi: druga wersja na orkiestrę

  • II Sinfonietta na orkiestrę kameralną, 1978 – 1979 Kup

  • Sonata na 2 fortepiany, 1941 Kup

  • Sonata na dwoje skrzypiec, 1950 Kup

  • II Sonata na skrzypce i fortepian, 1917 – 1919 Kup

  • II Sonata na wiolonczelę i fortepian, 1930 Kup

  • Sonata quasi una fantasia na skrzypce i fortepian, 1924

  • Sonatina da camera na flet, skrzypce, altówkę, wiolonczelę i harfę, 1952 Kup

  • Sonatina na fagot i fortepian, 1952 Kup

  • Sonatina na flet i fortepian lub skrzypce i fortepian, 1925 Kup

  • Sonatina nr 2 na skrzypce i fortepian, 1942 Kup

  • Sonatine transatlantique na 2 fortepiany, 1930

  • Suita na fagot i fortepian, 1960 Kup

  • Suita na skrzypce i fortepian, 1943 Kup

  • Suite in modo polonico na gitarę i harfę, 1976 Kup

    Opis:

    Uwagi: wersja oryginalna na gitarę (1962)

  • Suite pour 3 flûtes à bec, 1956

  • Suite pour trio d’anches, 1949 Kup

  • Suite-Divertissement na skrzypce, altówkę, wiolonczelę i fortepian, 1929 Kup

  • Symphonie de chambre, 1960

  • Toccata na orkiestrę smyczkową, 1929, wersja oryginalna na orkiestrę (1928 – 1929)

  • Tombeau de Chopin na kwintet smyczkowy, 1949

  • Trio na skrzypce, wiolonczelę i fortepian, 1938 Kup

  • Trio na skrzypce, altówkę i wiolonczelę, 1946 Kup

  • Tryptyk na kwartet smyczkowy lub orkiestrę smyczkową, 1930 Kup

  • Wariacje na temat Frescobaldiego na orkiestrę smyczkową, 1942, wersja oryginalna na orkiestrę (1937)

  • Carnival suite na 2 fortepiany Wypożycz

  • Chanson Berrichonne na obój, dwoje skrzypiec, altówkę i fortepian 1946, rękopis Wypożycz

  • Concertino na flet, orkiestrę smyczkową i fortepian, 1968 Wypożycz

  • Fantaisie sur des valses de Strauss, 1961 na 2 fortepiany Wypożycz

  • 3Fugi na fortepian na 4 ręce Kup

  • 4 Impressions na oktet dęty, 1945 Wypożycz

  • Introduction et Danse gitane na orkiestrę kameralną, 1946 Wypożycz

  • Introduction et Fugue na dwa fortepiany 1938 Kup

  • II Mała suita z filmu „Flesh and Fantasy" na kwartet lub orkiestrę smyczkową, 1943 Wypożycz

  • Le cantique des cantiques na orkiestrę kameralną, 1946 Wypożycz

  • 3 Pièces na klarnet, harfę i kwartet smyczkowy, 1970 Wypożycz

  • Prélude et quatre petites fugues, 1936 Kup

  • Serenada na skrzypce, wiolonczelę i fortepian, 1928 Wypożycz

  • Sonata quasi una fantasia na skrzypce i fortepian, 1924 Wypożycz

  • Sonatine transatlantique na 2 fortepiany, 1931 Wypożycz

  • Suite pour 3 flûtes à bec, 1956 Wypożycz

  • Tombeau de Chopin na kwintet smyczkowy, 1949 Wypożycz

  • Wariacje na temat Frescobaldiego na orkiestrę smyczkową, 1942 Wypożycz

Utwory na fortepian

  • Album d’amis, 1980 Kup

  • Arabesques, 1930 Kup

  • Ballada nr 1, 1941 Kup

  • Ballada nr 2, 1941 Kup

  • Ballada nr 3, 1941 Kup

  • Berceuse, 1929 Kup

  • Burleska, 1929 Kup

  • 8 Cantilenes for Piano. Hommage to J. S. Bach, 1949, w rękopisie

  • Canzone orientale, 1941

  • 6 Caprices, 1943 Kup

  • 4 Danses miniatures, 1923

  • 4 Danses polonaises, 1931 Kup

    Opis:

    Uwagi: wersja oryginalna: na orkiestrę (1931)

  • Etiuda, 1967 Kup

  • 6 Études de virtuositè, 1941 Kup

  • 3 Études transcendantes, 1922 Kup

  • Etude-scherzo, 1922 Kup

  • Hommage à Arthur Rubinstein, 1973 Kup

  • 4 Impressions, 1945, wersja oryginalna na oktet dęty

  • 5 Impressions, 1934 Kup

  • 5 Impromptus, 1922-1925 Kup

  • In the Contemporary Piano Literature, 1955

  • 11 Interludes, 1955 Kup

  • Intermezzi, 1939 – 1940 Kup

  • Intermezzi, 1939 – 1940 Kup

  • Intermezzi, 1939 – 1940 Kup

  • Intermezzi, 1939 – 1940 Kup

  • Le Géant, 1937

  • Le tour du monde en miniature. 15 feuillets de voyage, 1933 Kup

  • Mazurka [I], 1941

  • Mazurki, 1915 – 1941 Kup

  • Mazurki, 1915 – 1941 Kup

  • Mazurki, 1915 – 1941 Kup

  • Mazurki, 1915 – 1941 Kup

  • Moment musical, 1941

  • 4 Nocturnes, 1952 Kup

  • 8 Novelettes, 1936 Kup

  • 8 Novelettes, 1936 Kup

  • 8 Novelettes, 1936 Kup

  • 8 Novelettes, 1936 Kup

  • 8 Novelettes, 1936 Kup

  • 8 Novelettes, 1936 Kup

  • 8 Novelettes, 1936 Kup

  • 8 Novelettes, 1936 Kup

  • Petite suite, 1917 – 1919 Kup

  • Piano Miniatures, 1945

  • 4 Piano Moods, 1944

  • 20 Pièces faciles sur des mélodies populaires polonaises, 1917 - 1924 Kup

  • 3 Préludes en forme de blues, 1937 Kup

  • 7 Preludiów, 1921 Kup

  • 7 Preludiów, 1921 Kup

  • Rhapsodie hébraïque, 1933 Kup

    Opis:

    Uwagi: wersja oryginalna na orkiestrę (1933)

  • Rhapsodie polonaise, 1940 Kup

  • II Sonata, 1929 Kup

  • III Sonata, 1932 Kup

  • IV Sonata, 1941

  • V Sonata, 1955 Kup

  • Sonata rustica, 1925 Kup

  • Sonatina, 1923 Kup

  • III Sonatina, 1933 Kup

  • Sonatine transatlantique, 1939 Kup

  • Suite dans le style ancien, 1929 Kup

    Opis:

    Uwagi: druga wersja na mała orkiestrę

  • Suite varié, 1953 Kup

  • Tempo americano, 1931 Kup

    Opis:

    Uwagi: transkrypcja II część III Symfonii koncertującej (autorstwa A. Tansmana)

  • 8 Cantilenes for Piano. Hommage to J. S. Bach, 1949 Wypożycz

  • 4 Danses miniatures Wypożycz

  • Le Géant Wypożycz

  • 4 Impressions Wypożycz

    Opis:

    wersja oryginalna na oktet dęty

  • Mazurka [I], 1943 Kup

  • 4 Piano Moods, 1944 Wypożycz

  • Prélude et Toccata, 1943 Kup

  • Valse Impromptu, 1940 Kup

  • IV Sonata, 1941 Kup