Portret Andrzeja Panufnika, autor: Benedykt Jerzy Dorys (1901-1990), 1947 r. / źródło: Biblioteka Narodowa (Polona)

Andrzej Panufnik

(24.09.1914 – 27.10.1991) kompozytor i dyrygent urodzony w Warszawie, zmarły w Twickenham w Anglii. Pochodził z rodziny o muzycznych tradycjach. Jego ojciec, Tomasz Panufnik, był cenionym lutnikiem, a matka – Matylda Thonnes, znakomicie grała na skrzypcach i choć nie występowała publicznie, codziennie wiele godzin spędzała na ćwiczeniach. Muzyka otaczała zatem kompozytora od wczesnego dzieciństwa, a atmosfera rodzinnego domu bez wątpienia odcisnęła swój ślad na jego twórczości, w której instrumenty smyczkowe zyskały wyjątkowo unikalne brzmienie. W latach 1932-36 studiował kompozycję u Kazimierza Sikorskiego oraz dyrygenturę u Waleriana Bierdiajewa w Konserwatorium Warszawskim. W latach 1937-38 uzupełniał studia dyrygenckie pod kierunkiem Feliksa Weingartnera w Wiedniu, które kontynuował w latach 1938-39 w Paryżu u Philippe’a Gauberta. W latach 1930. powstały pierwsze kompozycje Panufnika, które z miejsca zwróciły uwagę warszawskiej krytyki. Obecnie z młodzieńczych utworów kompozytora znane jest jedynie Trio fortepianowe (1934), zrekonstruowane po wojnie (wszystkie jego utwory napisane przed 1944 rokiem spłonęły podczas Powstania Warszawskiego).

Wojnę i okupację spędził w Warszawie, gdzie brał udział w legalnych i nielegalnych koncertach w charakterze pianisty (również w duecie fortepianowym z Witoldem Lutosławskim). Z lat wojny pochodzi cykl Pięciu polskich pieśni wiejskich (1940) oraz Uwertura tragiczna (1942), której prawykonanie w okupowanej Warszawie w marcu 1944 roku wywarło na słuchaczach wstrząsające wrażenie (obie kompozycje zostały również zrekonstruowane przez kompozytora po wojnie). Andrzej Panufnik jest również twórcą piosenki Warszawskie dzieci do sł. Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego, która pozostaje do dziś jednym z symboli Powstania Warszawskiego.

Po zakończeniu II wojny światowej, Panufnik włączył się w działania mające na celu odbudowę polskiego życia muzycznego. W latach 1945-46, był dyrygentem Orkiestry Filharmonii Krakowskiej, zaś w 1946 roku objął funkcję dyrektora Filharmonii Warszawskiej. Dyrygował gościnnie w Niemczech (z Berliner Philharmoniker), Francji (z paryską l’Orchestre National) i Anglii (z London Philharmonic Orchestra). Pod koniec lat 1940. wysunął się na czoło najbardziej nowatorskich polskich kompozytorów, dzięki takim kompozycjom, jak Nokturn na orkiestrę (1947), Kołysanka na orkiestrę smyczkową i 2 harfy (1947) i Sinfonia rustica (1948) zyskując pozycję „kompozytora nr 1” powojennej Polski. Był ceniony w środowisku kompozytorskim (w latach 1948–51 i 1952–54 pełnił funkcję wiceprezesa Zarządu Związku Kompozytorów Polskich), jak i hołubiony przez komunistyczne władze, którym zależało na jego udziale w polityce kulturalnej państwa.W 1950 roku został wybrany wiceprzewodniczącym Międzynarodowej Rady Muzycznej UNESCO. W 1953 roku przewodniczył oficjalnej, ponad 200-osobowej polskiej delegacji kulturalnej do Chin, której program obejmował koncerty Zespołu Pieśni i Tańca "Mazowsze" oraz spotkania z najwyższymi rangą władzami komunistycznych Chin, w tym z Mao Ce-tungiem.

W okresie powojennym zdobył wiele nagród na konkursach kompozytorskich w Polsce i za granicą: w 1947 otrzymał I nagrodę na Konkursie Kompozytorskim im. Karola Szymanowskiego w Krakowie za Nokturn na orkiestrę (1947), w 1948 – Nagrodę Miasta Krakowa za Kołysankę na 29 instrumentów smyczkowych i 2 harfy (1947), w 1949 – I nagrodę na Konkursie Kompozytorskim im. Fryderyka Chopina w Warszawie za Sinfonię rustica na 8 instrumentów dętych i dwie orkiestry smyczkowe (1948), w 1952 – I nagrodę na Przedolimpijskim Konkursie Kompozytorskim zorganizowanym z okazji Igrzysk Olimpijskich w Helsinkach za Uwerturę bohaterską na orkiestrę (1952). Za swą działalność kompozytorską otrzymał również najwyższe odznaczenia państwowe PRL - Sztandar Pracy I klasy (1949) oraz Nagrodę Państwową II stopnia (dwukrotnie, w 1951 i 1952).

Mimo zaszczytów kompozytor – czując się coraz bardziej ograniczany w swej kompozytorskiej i obywatelskiej wolności i pogrążający się z tego powodu w coraz głębszym kryzysie twórczym – postanowił w 1954 roku nielegalnie opuścić Polskę i poprosić o azyl polityczny w Wielkiej Brytanii. W Polsce uznano go za zdrajcę i objęto zapisem cenzury, który obejmował zakaz wykonywania jego utworów oraz wymieniania nazwiska w prasie. Zapis ten uchylono dopiero w 1977 roku.

Kompozytor osiadł na stałe w Anglii, gdzie próbował powrócić do działalności kompozytorskiej i dyrygenckiej, z wolna budując swą pozycję w tamtejszym środowisku muzycznym. W 1957 roku przyjął posadę dyrektora muzycznego City of Birmingham Symphony Orchestra (1957-59), aby po 1959 roku poświęcić się wyłącznie pracy kompozytorskiej. Od roku 1963, kiedy to napisana przez niego na zamówienie Fundacji Kościuszkowskiej Sinfonia sacra zdobyła I nagrodę na Konkursie Księcia Rainiera w Monako, stopniowo zdobywał coraz większe uznanie w brytyjskim i międzynarodowym świecie muzycznym. Większość utworów kompozytora powstała na zamówienie wybitnych osób i instytucji w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, m.in. Triangles (zam. Telewizji BBC), Concerto festivo Concertino (obydwa zamówione przez London Symphony Orchestra), Sinfonia votiva (zamówienie Boston Symphony Orchestra), X Symfonia (zamówienie Chicago Symphony Orchestra), Arbor cosmica (zamówienie Fundacji Kusewickich), Koncert skrzypcowy (zamówienie Yehudi Menuhina), Koncert wiolonczelowy (zamówienie Mścisława Rostropowicza i London Symphony Orchestra) i inne. W 1965 roku otrzymał w Londynie Sibelius Centenary Medal for Composition (Medal za kompozycję z okazji setnej rocznicy urodzin Jana Sibeliusa). W 1966 roku w Stanach Zjednoczonych został wybrany Rycerzem Stowarzyszenia im. Marka Twaina. W 1983 roku został ponownie nagrodzony Prix de Composition Musicale Prince Pierre de Monaco – za całokształt twórczości.

W 1977 roku Zarząd Główny Związku Kompozytorów Polskich dokonał w wydziale kultury KC PZPR zwolnienia cenzuralnego zakazu dotyczącego Panufnika i jego muzyki. W tym samym roku, w ramach Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”, odbyło się pierwsze wykonanie w Polsce jego utworu - kantaty Universal prayer na 4 głosy solowe, 3 harfy, organy i chór mieszany (1968-69).

W 1984 roku został członkiem honorowym Royal Academy of Music w Londynie, zaś w 1987 – członkiem honorowym Związku Kompozytorów Polskich (z którego usunięto go w 1954). W tym samym roku wydał w Anglii autobiografię zatytułowaną Composing Myself (w 1990 ukazał się w Polsce autoryzowany jej przekład autorstwa Marty Glińskiej pod tytułem Panufnik o sobie, wydany w Warszawie przez Niezależną Oficynę Wydawniczą). W 1990 roku otrzymał Nagrodę Ministra Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej za zasługi dla kultury polskiej. W tym samym roku, po 36 latach nieobecności w kraju, odwiedził Polskę na zaproszenie Festiwalu „Warszawska Jesień”, podczas którego wykonano jedenaście jego utworów, w tym trzy – Symfonia nr 10 na orkiestrę (1988), Harmony na orkiestrę kameralną (1989) oraz Koncert skrzypcowy (1971) – pod jego batutą. W 1991 roku królowa brytyjska Elżbieta II nadała Andrzejowi Panufnikowi tytuł szlachecki (Sir). W tym samym roku otrzymał doktorat honoris causa Akademii Muzycznej w Warszawie.

Zmarł w Twickenham pod Londynem, gdzie mieszkał od 1963 roku wraz z żoną Camillą Jessel i dwojgiem dzieci, córką Roxanną (ur. 1968) i synem Jeremym (ur. 1969). Przez Rząd Polski został pośmiertnie odznaczony orderem Polonia Restituta.

 

Źródło biogramuwww.polmic.pl, Beata Bolesławska-Lewandowska (listopad 2014).

Utwory Kameralne

  • Arbor cosmica na 12 instrumentów smyczkowych lub orkiestrę smyczkową, 1983 Kup

    Opis:

    Uwagi: 12 ewokacji

  • Concertino na kotły, perkusję i orkiestrę smyczkową, 1980 Wypożycz

  • Fanfare for Europe na 9 instrumentów dętych, 1972, w rękopisie

  • Hommage à Chopin na flet i smyczki, 1966 Kup

  • Jagiellonian Triptych na orkiestrę smyczkową, 1966 Wypożycz

  • I Kwartet smyczkowy, 1976 Kup

  • II Kwartet smyczkowy „Messages”, 1980 Kup

  • III Kwartet smyczkowy „Wycinanki”, 1990 Kup

  • Landscape na orkiestrę smyczkową, 1962 Wypożycz

    Opis:

    Uwagi: wersja zrewidowana- 1965

  • Pean for the 80th birthday of Her Majesty Queen Elizabeth, the Queen Mother na orkiestrę dętą, 1980, w rękopisie

  • Quintetto accademico na flet, obój, 2 klarnety i fagot, 1953 Kup

    Opis:

    Uwagi: wersja zrewidowana 1956; wersja zrewidowana przez Roxannę Panufnik 1999

  • Sekstet smyczkowy „Trains of Thought”, 1987 Wypożycz

  • Sinfonia concertante na flet, harfę i orkiestrę smyczkową, 1973 Kup

  • Song to the Virgin Mary na sekstet smyczkowy, 1987, w rękopisie

  • Suita klasyczna na kwartet smyczkowy, 1933, utwór zaginiony

  • Suita staropolska na orkiestrę smyczkową, 1950 Wypożycz

    Opis:

    Uwagi: wersja zrewidowana 1955

  • Triangles na 3 flety i 3 wiolonczele, 1972, w rękopisie

  • Trio fortepianowe, 1934 Kup

    Opis:

    Uwagi: rekonstrukcja 1945; wersja zrewidowana1977

  • Trio fortepianowe, 1934 Wypożycz

    Opis:

    Uwagi: rekonstrukcja 1945; wersja zrewidowana1977

  • Two Lyric Pieces na 2 klarnety, klarnet basowy, trąbkę, róg lub drugą trąbkę i puzon (nr 1) oraz na smyczki (nr 2), 1963 Wypożycz

Utwory na fortepian

  • Krąg kwintowy, 1947 Kup

    Opis:

    Uwagi: inny tytuł 12 Miniature Studies; wersja zrewidowana zeszyt 1.- 1955; wersja zrewidowana zeszyt 2.- 1964

  • Krąg kwintowy, 1947 Wypożycz

    Opis:

    Uwagi: inny tytuł 12 Miniature Studies; wersja zrewidowana zeszyt 1.- 1955; wersja zrewidowana zeszyt 2.- 1964

  • Pentasonata, 1984 Kup

  • Reflections, 1968 Kup

  • Wariacje, 1933, utwór zaginiony